Schyłek i transformacja (1980–2000) ukazuje przemiany krakowskiej sztuki i architektury w ostatnich latach PRL i w okresie po 1989 roku. Najpierw rozkwita sztuka niezależna, związana z Ruchem Kultury Niezależnej – zjawisko wyjątkowe w krajach bloku socjalistycznego.
Obok środowiska zorientowanego prosolidarnościowo działali twórcy związani z ekipą rządzącą. Jeszcze inne postawy prezentowali artyści neutralni, stosujący tzw. bierny bojkot i zwolennicy Nowej Ekspresji.
W latach 90. twórczość podlega prawom wolnego rynku, dokumentując nową rzeczywistość.
Seria stanowi pierwsze kompleksowe opracowanie współczesnej plastyki krakowskiej, uwzględniające także zmiany w architekturze i urbanistyce miasta.

Spis treści
Przedmowa s.7
Wstęp s.9
Część I. Schyłek (1980-1989) s.15
Rozdział 1. Erozja systemu polityczno-gospodarczego. Życie artystyczne w obiegu oficjalnym i niezależnym s.17 
Rozdział 2 Kraków w latach osiemdziesiątych. Późny modernizm s.55
Rozdział 3. Solidarni. Sztuka kontra władza. Tematy, motywy, symbole i znaczenia s. 81
Rozdział 4. Ewolucja sztuki tradycji chrześcijańskiej s.143
Rozdział 5. W orbicie postmodernizmu. Początki s.169
Rozdział 6. Performerzy s. 191
Rozdział 7. Sztuka fasadowa s.197
Rozdział 8. Pamięć wojny s.221
Część II. Transformacja (1990-2000) s.227
Rozdział 1. Przeobrażenia ustrojowe i ich konsekwencja dla życia artystycznego s.229
Rozdział 2. Kraków przed 2000 rokiem. Zmiany w architekturze i urbanistyce s.251
Rozdział 3. Grafika w toku przemian s.291
Rozdział 4. Performans i nowe media s.301
Rozdział 5. Krakowska transawangarda s.311
Rozdział 6. Postkoloryści s.337
Rozdział 7. Być artystą swoich czasów. Realiści s.353
Rozdział 8. Wojna i okupacja. Bolesna pamięć s. 385
Rozdział 9. Artyści tradycji chrześcijańskiej s.403
Rozdział 10. Metafora w sztuce s.417
Rozdział 11. Inspiracje kulturą ludową s.445
Rozdział 12. Mniej reguł, więcej wolność. Abstrakcjoniści s.453
Podsumowanie s.495
Abstract s.507
Spis ilustracji s.525
Bibliografia s.561
Indeks osób s.595
Indeks geograficzny s.615
Wykaz skrótów s.621

Z recenzji:
Dr hab. Agnieszka Chłosta-Sikorska:
„Zawiera syntezę opisywanych zjawisk oraz trendów w sztuce umieszczonych w kontekście historycznym. Tutejsi twórcy włożyli wiele wysiłku, aby zachować neutralność ideową i możliwość kontaktu ze sztuką Zachodnią. Scena artystyczna charakteryzowała się dużą złożonością, co czyni ją niezwykle interesującą i wartą analizy oraz przedstawienia. Znaczącym walorem recenzowanej pracy jest rozległa baza źródłowa, krytycznie wykorzystana w warstwie metodologicznej. Autorka jest bardzo dobrze zorientowana w podstawie źródłowej oraz w literaturze przedmiotu. Uwzględniła niezbędne do niniejszej pracy archiwalia zdeponowane w Archiwum Głównym Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Krakowie, Archiwum Krakowskiego Okręgu Związku Polskich Artystów Plastyków, Archiwum Narodowym w Krakowie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych.


prof. dr hab. Jerzego Malinowskiego:
„omówionych zostało kilkuset twórców. Jest to ujęcie na skalę niespotykaną dotąd w badaniach nad sztuką polską”

„dzięki bardzo bogatej dokumentacji źródłowej i bibliograficznej oraz doborowi dzieł sztuki niekiedy mało lub zupełnie nieznanych ma walor podstawowej pozycji w badaniach krakowskiej i polskiej sztuki współczesnej”.  

„Problematykę sztuki współczesnej Krakowa Autorka  interpretuje na tle sztuki polskiej. Pojawia się w tekstach analiza wielu zjawisk sztuki europejskiej i światowej, w której odwołuje się do zagranicznych publikacji o sztuce i metodologii humanistyki”.

„Książka posiada naukowy charakter. Skierowana jest do badaczy – specjalistów w zakresie polskiej sztuki współczesnej. Charakterystyka setek   artystów różnych generacji i kręgów, znanych niekiedy wąskiej grupie krytyków i historyków sztuki, pracowników muzeów i galerii stanowić będzie wraz z poprzednimi tomami podstawowe źródło wiadomości. Stworzy podstawowe kompendium wiedzy i stanie się punktem wyjścia do przyszłych badań i dyskusji naukowych”.

prof. dr hab. Zdzisław Noga:
„Autorka stara się zachować obiektywizm. w charakterystyce omawianych wydarzeń politycznych, procesów i nastrojów. Autorka omówiła zjawiska zakresu sztuki porządkując narrację według różnych orientacji artystycznych, a w ich obrębie charakteryzując twórczość poszczególnych artystów. (…) Książka Marii Zientary imponuje rozmachem i zawartością merytoryczną”.

Dyrektor ds. naukowych Jacek Salwiński:
Podział zaproponowany na trzy tomy był ratunkiem wobec olbrzymiego materiału zgromadzonego w trakcie prac. Olbrzymiego materiału zebranego przez wiele lat pracy, przy okazji organizacji dziesiątków wystaw i przy okazji pisania dziesiątków artykułów i tysięcy rozmów z artystami w trakcie twojej pracy w Muzeum. Całość czyta się z przyjemnością jak niezwykle interesujący "przewodnik" po mapie twórczości artystycznej Krakowa.”